ΝΙΚΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ: ΒΙΟΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΕΙΑ ΤΟΥ ΑΛΕΞΗ ΖΟΡΜΠΑ

Το βιβλίο περιγράφει το χρονικό της φιλίας του Καζαντζάκη και του Ζορμπά και της επιχείρησης λιγνίτη που οργάνωσαν στην Πραστοβά της Μάνης. Στο μυθιστόρημα, ο Γιώργης Ζορμπάς μετονομάζεται σε Αλέξη Ζορμπά και η δράση μεταφέρεται στην Κρήτη. Οι δυο τους συναντιούνται στον Πειραιά· εντυπωσιασμένος από το πάθος και τον αντισυμβατικό χαρακτήρα του Ζορμπά, ο αφηγητής τον προσλαμβάνει ως επιστάτη. Στην Κρήτη, εγκαθίστανται στο ξενοδοχείο της Μαντάμ Ορτάνς, μιας ξεπεσμένης σαντέζας, που δεν αργεί να γίνει ερωμένη του Ζορμπά.

Σύντομα αποδεικνύεται ότι το λιγνιτωρυχείο ήταν ένα πρόσχημα· ο αφηγητής δεν ενδιαφέρεται για κέρδη και επιχειρήσεις, αλλά αναζητεί απαντήσεις στα φιλοσοφικά ερωτήματα που τον τυραννούν. Με την απλή λογική του και την πείρα του πολυτάραχου βίου του, ο Ζορμπάς του δείχνει ότι οι απαντήσεις – αν υπάρχουν – δεν βρίσκονται στα βιβλία, αλλά μέσα στην ίδια τη ζωή, αρκεί να τη ζει κανείς με πάθος, λυτρωμένος από ελπίδες και προσδοκίες.

«Πολλές φορές πεθύμησα να γράψω τον βίο και την πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά, ενός γέρου εργάτη που πολύ αγάπησα. […] Αν ήταν στον κόσμο όλο σήμερα να διάλεγα έναν ψυχικό οδηγό, σίγουρα θα διάλεγα τον Ζορμπά. Γιατί αυτός είχε ό,τι χρειάζεται ένας καλαμαράς για να σωθεί: την πρωτόγονη ματιά που αδράχνει ψηλάθε σαϊτευτά τη θροφή της. Τη δημιουργική, κάθε πρωί ανανεούμενη, αφέλεια να βλέπει ακατάπαυτα για πρώτη φορά τα πάντα και να δίνει παρθενιά στα αιώνια καθημερινά στοιχεία αγέρα, θάλασσα, φωτιά, γυναίκα, ψωμί. Τη σγουράδα του χεριού, τη δροσεράδα της καρδιάς, την παλικαριά να κοροϊδεύει την ίδια του την ψυχή, σαν να ‘χε μέσα του μια δύναμη ανώτερη από το σπλάχνο του ανθρώπου, που ανατινάζουνταν απολυτρωτικό στις κρίσιμες στιγμές από το γέρικο στήθος του Ζορμπά. Ανατινάζουνταν και μπορούσε να γκρεμίσει, και γκρέμιζε, όλους τους φράχτες -ηθική, θρησκεία, πατρίδα- που ασκούσε γύρα του ο κακομοίρης ο φοβητσιάρης ο άνθρωπος για να κουτσοπορέψει ασφαλισμένα τη ζωούλα». (Απόσπασμα από τον πρόλογο του βιβλίου).

Το 1954 ο Ζορμπάς κέρδισε στη Γαλλία το βραβείο του καλύτερου ξένου μυθιστορήματος.

Το 2002 συμπεριλήφθηκε σε λίστα της Guardian με τα 100 Καλύτερα Βιβλία όλων των Εποχών.

Πληροφορίες για τη συγγραφή

Γράφεται στην Αίγινα το 1941, με τον αρχικό τίτλο «Το συναξάρι του Ζορμπά». Η τελική μορφή του ολοκληρώνεται το 1943. Μέρος του προλόγου δημοσιεύεται στο περ. Κρητικές σελίδες, τχ. 11-12 (Δεκ. 1936 – Ιαν. 1937) 290-292· πιθανότατα, ο Καζαντζάκης σχεδίαζε από τότε το μυθιστόρημα.

Το βιβλίο γνώρισε πάρα πολλές ελληνικές και  ξένες εκδόσεις, μεταφράσεις καθώς και ηχογραφήσεις.

Διασκευάστηκε επίσης για το θέατρο στην Ελλάδα και το εξωτερικό:

• Νέο Θέατρο του Βλαδίμηρου Καυκαρίδη, διασκευή Φώτος Φωτιάδης, μουσική Αντ. Δημητριάδη, Λευκωσία 1984

• Θίασος Γιάννη Βόγλη, διασκευή Βαγγέλης Ζάχος, 1984

• Θίασος Σταύρου Παράβα, διασκευή Γιώργος Ρεμούνδος, μουσική Μ. Θεοδωράκη, Θέατρο Λυκαβηττού 1988

• Θίασος Αλβέρτου Εσκενάζυ, 2002

• Παράσταση στις Βρυξέλλες, διασκευή Bernard Damien, ίσως το 1982

• Παράσταση στις Βρυξέλλες, μουσική Marc Herouet, στα «Ευρωπάλια» 1982

• Παράσταση στο Μάλμε της Σουηδίας, μουσική Roger Johansson, 1988

• Παράσταση στο Théâtre de la Ronde de Sorgues, κατά τη διάρκεια της «Ελληνικής Εβδομάδας», μουσική Laurent Borel, 1988

• Ανέκδοτη διασκευή από τον Τώνη Τσιρμπίνο, Μουσείο Ν. Καζαντζάκη (Βαρβάροι Ηρακλείου)

• Ανέκδοτη διασκευή στα γαλλικά από τον Bernard Damien, για το θέατρο Rideau de Bruxelles, Μουσείο Ν. Καζαντζάκη (Βαρβάροι Ηρακλείου)

 

Ο  κινηματογραφικός Ζορμπάς

Του Γιώργου Αγοραστάκη

 

Ο Μιχάλης Κακογιάννης, αναγνωρισμένος διεθνώς και βραβευμένος σκηνοθέτης, πήρε την πρωτοβουλία να μεταφέρει στη Μεγάλη Οθόνη το μυθιστόρημα «Αλέξης Ζορμπάς» του Νίκου Καζαντζάκη. Έγραψε το σενάριο, σκηνοθέτησε την ταινία κι επιμελήθηκε την παραγωγή της, για λογαριασμό της αμερικανικής εταιρίας 20th Century Fox.

Η βασική επιλογή του ήταν να αναθέσει τον πρωταγωνιστικό ρόλο του Ζορμπά στον Μεξικανοαμερικανό ηθοποιό Anthony Quinn (Άντονι Κουίν). Ο Quinn βραβευμένος ηθοποιός, το 1952 για την ταινία του Elia Kazan «Viva Zapata!» στην οποία συμπρωταγωνιστούσε με τον Marlon Brando και το 1961 για την ταινία «Τα Κανόνια του Ναβαρόνε» σε σκηνοθεσία J. Lee Thompson, στην οποία συμπρωταγωνιστούσε με τον Gregory Peck και τον David Niven, κίνησε την προσοχή του Κακογιάννη.

Την Άνοιξη του 1964 ξεκίνησαν τα γυρίσματα της ταινίας στα Χανιά. Οι βασικοί συνεργάτες του Κακογιάννη και συντελεστές της ταινίας ήταν οι Μίκης Θεοδωράκης – μουσική, Βασίλης Φωτόπουλος – σκηνικά / κοστούμια, Γουόλτερ Λάσαλι (Walter Lassally) – φωτογραφία και οι βασικοί πρωταγωνιστές οι Άντονι Κουίν (Anthony Quinn) – Ζορμπάς, Άλαν Μπέιτς (Alan Bates) – Διανοούμενος/Συγγραφέας, Λίλα Κέντροβα (Lila Kedrova) – μαντάμ Ορτάνς, Ειρήνη Παπά – χήρα.

Ο Κακογιάννης κατάφερε να δημιουργήσει μια ταινία υψηλής καλλιτεχνικής αξίας, η οποία είχε παγκόσμια αποδοχή και μεγάλη κυκλοφορία. Οι ξένοι κριτικοί πρόβαλαν το έργο με τα καλύτερα λόγια. Η παγκόσμια πρεμιέρα της ταινίας έγινε στις 17 Δεκεμβρίου 1964, στον κινηματογράφο Sutton της Νέας Υόρκης. Στην Ευρώπη, η ταινία έκανε πρεμιέρα στις 3 Μαρτίου 1965, στο Theâtre des Champs Elysées στο Παρίσι, με την παρουσία Ελλήνων και Γάλλων πολιτικών, διπλωματών και διασημοτήτων. Τότε την παράσταση έκλεψε στο τέλος, ένα κρητικό χορευτικό συγκρότημα.

Στην Ελλάδα η επίσημη πρεμιέρα έγινε στο «Αττικόν», στις 15 Μαρτίου του 1965. Στις 19 τ’ Απρίλη του 1965, απονεμήθηκαν τα Όσκαρ. Η ταινία κέρδισε τρία βραβεία: β΄ γυναικείου ρόλου (Λίλα Κέντροβα), καλλιτεχνικής διεύθυνσης (Βασίλης Φωτόπουλος) και φωτογραφίας (Γουόλτερ Λάσαλι), ενώ ήταν υποψήφια και για τα Όσκαρ α΄ ανδρικού ρόλου (Άντονι Κουίν), διασκευασμένου σεναρίου, σκηνοθεσίας και καλύτερης ταινίας (Μιχάλης Κακογιάννης). Βέβαια, μπορεί στα βραβεία Όσκαρ να υπερίσχυσαν δύο άλλες ταινίες -«My Fair Lady» με 8 νίκες και «Mary Poppins» με 5 νίκες- ο «Ζορμπάς» όμως σημείωσε πολύ μεγαλύτερη εμπορική επιτυχία. Η ταινία τη χρονιά εκείνη έκανε 25 εκατομμύρια δολάρια εισπράξεις.

Ο Κακογιάννης με τη ταινία συνέβαλε καίρια στην παγκόσμια φήμη του Ζορμπά, και στη διεθνή απήχηση και του μυθιστορήματος του Καζαντζάκη. Εκείνος όμως που τον εκτόξευσε στα ύψη, ήταν ο Μίκης Θεοδωράκης.

Ο Μιχάλης Κακογιάννης και ο Μίκης Θεοδωράκης ήταν φίλοι και συνεργάτες. Πριν τον Ζορμπά είχαν συνεργαστεί στη θεατρική επιθεώρηση «Όμορφη πόλη» (1961) και στην ταινία «Ηλέκτρα» (1962). Το 1964 ο Κακογιάννης κάλεσε τον Μίκη Θεοδωράκη να γράψει τη μουσική της ταινίας του Ζορμπά.

«Κρητικός από τη γέννησή του, γράφει ο Κακογιάννης, ο Θεοδωράκης κατάφερε να εμφυσήσει στην ταινία μια μεγάλη εσωτερική δύναμη κι ένα ρυθμό που να ταιριάζει απόλυτα με το πνεύμα του Ζορμπά».

Το ελευθέριο πνεύμα του Ζορμπά, βρήκε την απόλυτη έκφρασή του στη δύναμη της μουσικής του Θεοδωράκη. Καμιά μουσική στον ελληνικό Κινηματογράφο δεν είχε καταφέρει μέχρι τότε και δεν έχει καταφέρει ακόμα να ενισχύσει τόσο δυνατά το κεντρικό μήνυμα μιας ταινίας.

Ο δίσκος με το soundtruck της ταινίας περιλαμβάνει 12 κομμάτια-θέματα σε Κρητικούς και λαϊκούς σκοπούς. Κυκλοφόρησε ανεξάρτητα από την ταινία και έγραψε τη δική του ιστορία. Το βασικό μουσικό θέμα, που είναι ο «χορός του Ζορμπά», κατέληξε να γίνει ουσιαστικά συνώνυμο του Ζορμπά, και πιο γνωστό κι από το βιβλίο κι από την ταινία.

Η μουσική της ταινίας μπορεί να μην πήρε το Όσκαρ (αφού δεν ήταν διαγωνιζόμενη), πήρε όμως όλα τα μεγάλα αμερικανικά βραβεία της μουσικής. Το 1965, βραβεύτηκε με τη Χρυσή Σφαίρα από τη Hollywood Foreign Press Association και την ίδια χρονιά με το βραβείο Grammy από την Εθνική Ακαδημία Τεχνών κι Επιστημών Ηχογράφησης των ΗΠΑ.

Η μουσική του Ζορμπά έγινε το ισχυρότερο ελληνικό σύμβολο. Έγινε η πιο αναγνωρίσιμη ελληνική μουσική, η «μουσική ταυτότητα» της ιδεατής Ελλάδας. Μέχρι το 2000 είχε περισσότερες από 200 διαφορετικές διασκευές κι εκδόσεις δίσκων, με εκατοντάδες χιλιάδες πωλήσεις. Μεταγενέστερα -στην διαδικτυακή περίοδο- οι διασκευές και οι επανεκτελέσεις που παρατηρούνται είναι πολλαπλάσιες και είναι αδύνατη οποιαδήποτε καταγραφή τους.

Η μουσική του «Ζορμπά» ήταν εκείνη που έκανε και τον ίδιο τον Μίκη Θεοδωράκη διάσημο από τη δεκαετία του ‘60. Ο ίδιος όμως, παρά την τεράστια επιτυχία και διεθνή αναγνώριση που του προσέφερε, ταυτόχρονα θεώρησε την αναγνώριση σαν «μια βαριά πέτρα που ήταν κρεμασμένη γύρω από τον λαιμό του». Και αυτό γιατί δημιούργησε μια διαφορετική εντύπωση για τον ίδιο ως συνθέτη και για το έργο του και εμπόδισε «το διεθνές κοινό να δει τον πραγματικό Θεοδωράκη και τη σημασία του έργου του». Τον ωφέλησε και τον ζημίωσε ταυτόχρονα, αφού διαμόρφωσε μια εικόνα του που δεν ανταποκρινόταν στην πραγματικότητά του. Υπερίσχυσε η εικόνα του λαϊκού συνθέτη και εξασθένησε του κλασσικού. Έτσι χρειάστηκε στην πορεία να κάνει μεγάλη προσπάθεια για να ισορροπήσει την κατάσταση.

Αυτός ίσως είναι ένας από τους λόγους που τον ώθησε να κάνει το επόμενο βήμα το 1987, την επόμενη μεταμόρφωση του «Ζορμπά», που ήταν συμφωνική και χορευτική.

 

 ΒΡΑΒΕΙΑ-ΔΙΑΚΡΙΣΕΙΣ

7 Υποψηφιότητες για Όσκαρ (ταινίας, σκηνοθεσίας, διασκευασμένου σεναρίου, φωτογραφίας, σκηνογραφίας, Α’ ανδρικού ρόλου, Β’ γυναικείου ρόλου)
3 Όσκαρ (φωτογραφίας, σκηνογραφίας, Β’ γυναικείου ρόλου)
Χρυσή Σφαίρα
Βραβείο Διεθνούς Κριτικής

ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ
Ηθοποιοί: Άντονυ Κουήν, Άλαν Μπαίητς, Λίλα Κέντροβα, Ειρήνη Παπά, Γιώργος Φούντας, Ελένη Ανουσάκη, Σωτήρης Μουστάκας, Γιώργος Βογιατζής, Άννα Κυριακού
Σενάριο/ Σκηνοθεσία: Μιχάλης Κακογιάννης, (βασισμένο στο μυθιστόρημα του Νίκου Καζαντζάκη)
Διεύθυνση Φωτογραφίας : Ουώλτερ Λάσσαλυ
Μουσική: Μίκης Θεοδωράκης
Σκηνικά – Κοστούμια: Βασίλης Φωτόπουλος

ΨΗΦΙΑΚΕΣ ΠΗΓΕΣ:

https://www.kazantzaki.gr/gr/muthistorima/bios-kai-politeia-tou-aleksi-zormpa-139

https://mikisguide.gr/o-kinimatografikos-zorbas/

https://mcf.gr/el/%CE%B6%CE%BF%CF%81%CE%BC%CF%80%CE%AC%CF%82/

https://www.politeianet.gr/books/9789607948366-kazantzakis-nikos-kazantzaki-bios-kai-politeia-tou-alexi-zormpa-185283

The original sirtaki Zorbas – Mikis Theodorakis: https://www.youtube.com/watch?v=QskFT7AaKH0

1964 Zorba the Greek Official Trailer 1 20th Century Fox:

https://www.youtube.com/watch?v=hkuoaKtOZg8&t=9s