Γιατί έχουν σημασία τα μαλλιά; Γιατί έχουν σημασία τα μαλλιά; Μία σύντομη ανάλυση με τη βοήθεια του υπαρξισμούΓιατί έχουν σημασία τα μαλλιά; Μία σύντομη ανάλυση με τη βοήθεια του υπαρξισμού

Εργασία της Μαριδώρας Ντρέου

 

Γιατί έχουν σημασία τα μαλλιά;                                                                                                                         Μία σύντομη ανάλυση με τη βοήθεια του υπαρξισμού

Όλοι έχουμε έναν συγκεκριμένο τύπο, χρώμα και κούρεμα μαλλιών. Όταν ήμουν μικρότερη και βρισκόμουν αντιμέτωπη με τη διάκριση ως έννοια, σκεφτόμουν: Τι σημαίνει ότι συμπεριφερόμαστε στους ανθρώπους ανάλογα με το πώς είναι τα μαλλιά τους; Ίσως, φανταζόμουν, αυτό να σήμαινε έναν κόσμο με διακρίσεις. Μικρή που ήμουν, δε φανταζόμουν ότι κατηγοριοποιούμε τους ανθρώπους ακόμα και με βάση ένα τέτοιο χαρακτηριστικό.

Καλά Vs Κακά μαλλιά

Κάποιος ίσως να περίμενε το τι θεωρείται καλό ή κακό -τουλάχιστον όσον αφορά τα μαλλιά- να είναι αποτέλεσμα αντικειμενικότητας ή κοινής συμφωνίας. Όμως, δε θα έπρεπε να επηρεαστούμε -όπως θα ισχυριζόταν και ο Nietzsche σύμφωνα με την Γενεαλογία της Ηθικής- από τη δημοκρατική προκατάληψη αλλά να αναγνωρίσουμε πως, κατά μήκος της ιστορικής διαδρομής του ανθρώπου, οι αντιλήψεις, ιδιαίτερα του καλού και του κακού, διαμορφώνονται από αυτούς που έχουν την περισσότερη δύναμη (δύναμη φυσική, κληρονομημένη, θρησκευτική κτλ.). Η υπεροχή στην κοινωνία πάει χέρι με χέρι με ενός είδους υπεροχή στα μαλλιά. Όντως, τα καλύτερα κουρέματα, η πιο πλούσια περιποίηση μαλλιών, υιοθετούνταν, πόσο μάλλον στα αρχαία χρόνια, από αυτούς με τα μέσα και τον χρόνο για τέτοιες ασχολίες, αυτούς με πολλούς δούλους ή υπηρέτες. Και ποιος κοινός πολίτης δε θα ήθελε να μοιάζει στους δυνατούς, και να μην είναι καταδικασμένος να υποτάσσεται σε οτιδήποτε επιλέξουν να είναι το «υπέροχο» καινούριο κούρεμα της βασίλισσας ;

 

Στερεότυπα που αφορούν τα μαλλιά – “διαχωρίζοντας την πράξη από τον θύτη”

Τα ξανθά μαλλιά είναι από παλιά συνδεδεμένα με το φως, την αγνότητα, τη λευκότητα. Ιμπεριαλισμός και αποικιοκρατία επηρέασαν σε μεγάλο βαθμό τις αντιλήψεις σ’ όλον τον κόσμο. Στην εισαγωγή του βιβλίου «Hair: styling, culture and fashion» των εκδόσεων Bloomsbury ένας κοινωνιολόγος αφηγείται πώς στη βόρεια Κένυα αντιμετωπίστηκε ως κατέχουσα σχεδόν θαυματουργές θεραπευτικές δυνάμεις λόγω των ξανθών μαλλιών της, σε μια σύγχυση ξανθών μαλλιών και δυτικής ιατρικής. Η ανωτερότητα του ξανθού έχει επίσης ενισχυθεί μέσω της ναζιστικής προπαγάνδας, με το πρόσχημα του καθαρισμού και της τελειοποίησης της γονιδιακής δεξαμενής μέσω της απαλλαγής πιο σκούρων, «κακών» χαρακτηριστικών (και πάλι έχουμε αυτούς που έχουν εξουσία – σε αυτή την περίπτωση κυρίως στρατιωτική δύναμη – να καθορίζουν τι είναι καλό και τι κακό).

Σχεδόν αμέσως αναδύεται ένας φαύλος κύκλος «κακής πίστης», θα επισήμανε η Simone de Beauvoir, σύμφωνα με τη θεωρία του υπαρξισμού που αναπτύσσει στο βιβλίο της «Tο Δεύτερο Φύλο». Εφόσον, για παράδειγμα, οι ξανθοί έχουν βρεθεί για πολύ καιρό σε μια κατάσταση ανωτερότητας, εν τέλει προκύπτει ότι είναι ανώτεροι. Εύκολα ίσως ξεχνά κανείς πώς οι αντιλήψεις του καλού και του κακού, της ανωτερότητας και της κατωτερότητας, διαμορφώθηκαν τεχνητά και ποτέ δεν σήμαιναν πραγματικά μια έμφυτη και αναπόφευκτη καλοσύνη ή αντίστοιχα κατωτερότητα. Οι κοινωνικές επιταγές και τα στερεότυπα δε θα έπρεπε να θεωρούνται και εγγενώς δεν αποτελούν μέρος της ουσίας κάποιου ανθρώπου. Τα φυσικά χαρακτηριστικά και γονίδια δεν έχουν κάποια ουσία από μόνα τους, αλλά την αποκτούν μέσω της κοινωνικής τους ύπαρξης. (για παράδειγμα, οι άνθρωποι με φυσικά κόκκινα μαλλιά θεωρούνταν διαχρονικά ασυνήθιστοι ή/και περίεργοι, κυρίως επειδή συμβαίνει ότι πολύ λίγοι άνθρωποι έχουν κόκκινα μαλλιά. Δε θα συνέβαινε όμως το ίδιο, αν οι ίδιοι άνθρωποι γεννιόντουσαν σε μια κοινωνία όπου τα κόκκινα μαλλιά κυριαρχούσαν.)

 

Γυναίκες: η βάση της κομμωτικής βιομηχανίας

Ανάμεσα σε διαφορετικούς πολιτισμούς, ένα πράγμα μένει το ίδιο: «τα έθιμα και τα διάφορα στυλ έχουν συχνά αφιερωθεί στην αποκοπή του γυναικείου σώματος από οποιαδήποτε δραστηριότητα», σελίδα 176 του βιβλίου της Simone de Beauvoir. Στην αναζήτηση της εκπροσώπησης του αιώνιου θηλυκού, το είδωλο της γυναίκας, τα μαλλιά της, το σώμα της, ήταν υπερβολικά διακοσμημένα, κάποιες φορές σε βαθμό ακινησίας, ειδικά πριν από την εκβιομηχάνιση. Έτσι, «η γυναίκα γίνεται φυτό, αναμειγνύοντας λουλούδια, γούνες, κοσμήματα με το σώμα της».

Ακόμη και στην εποχή μας, οι διαφημίσεις και τα πρότυπα ομορφιάς στοχεύουν κυρίως τις γυναίκες. Καθημερινά διδασκόμαστε πώς να είμαστε όμορφες και ότι η αξία μας τελικά καθορίζεται από το πόσο «ωραίες» είμαστε. «Η άρρωστη, οικεία, ηλικιωμένη γυναίκα είναι απωθητική. Λέγεται ότι είναι μαραμένη, ξεθωριασμένη, όπως θα μπορούσε να ειπωθεί για ένα φυτό». Οι γυναίκες συλλογίζονται την υποβάθμιση του σώματός τους μέσα από τα απειλητικά μάτια των ανδρών, με το ίδιο αιώνια προορισμένο για αυτόν.

Ως αποτέλεσμα, πολλά κορίτσια δεν μπορούν καν να φανταστούν έννοιες όπως η ελευθερία, η ανεξαρτησία ή η υπερβατικότητα ή τη δυνατότητα διαφυγής από έναν κόσμο όπου η αναζήτηση της «τέλειας» ομορφιάς δεν μπορεί παρά να οδηγήσει στην αδυναμία της γυναίκας να θέσει την αξία της στον εαυτό της, καθιστώντας την τελικά εξαρτημένη και φυλακισμένη από τρομερές κοινωνικές επιταγές.

Με τον ίδιο τρόπο που το τι είναι καλά μαλλιά, ορίζεται αυθαίρετα από ισχυρούς ανθρώπους, και συνήθως με τρόπο επωφελή για αυτούς, το τι είναι μια «καλή» γυναίκα, ορίζεται επίσης από αυτούς που έχουν εξουσία πάνω της, για όσο έχουν εξουσία πάνω της.

 

Συμπεράσματα

Η κατηγοριοποίηση των ανθρώπων, σύμφωνα ακόμη και με τα εξωτερικά χαρακτηριστικά τους (σύμφωνα ακόμη και με τα μαλλιά τους), είναι μια πραγματικότητα. Οι άνθρωποι σταματούν να είναι αληθινοί με τον εαυτό τους, και έτσι σταματούν να είναι ελεύθεροι, όσο πιστεύουν ότι αυτό που θεωρείται ότι είναι καθορίζει για πάντα ποιοι μπορούν να γίνουν. Παρ’ όλα αυτά, ακόμα και όταν ο δρόμος προς την ελευθερία φαίνεται να είναι ο δυσκολότερος, δεν υπάρχει τίποτα πιο επικίνδυνο για καθέναν και καθεμία από μας από το να μην επιτύχει την αυτοπραγμάτωση.

Το παράδειγμα των μαλλιών έχει ως σκοπό να πυροδοτήσει μια διαδικασία σκέψης, μια συζήτηση, με κέντρο αυτή την πραγματικότητα.

Πηγές

Bloomsbury. (2008). Hair: styling, culture and fashion. Berg. (Introduction and Conclusion)

The Second Sex (1949), Simone De Beauvoir (p.176-178)

HSSP (High School Summer Program organised by CHS) 2022 Syllabus

-Day 4: Guilt, Friedrich Nietzsche: On The Genealogy of Morality (p.52-58)

-Day 7: Gender, Simone De Beauvoir: The Second Sex (p.75-85)

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *