Κωνσταντίνου Θεοτόκη «Η τιμή και το χρήμα»

 

της Ηλιάνας Γκολέμη

 

Εξώφυλλο της β΄ έκδοσης (1921)

Στην Κυρία Ειρήνη Δεντρινού

Με θαυμασμό και άπειρη φιλία

Ευγενικιά Κυρία, Θα ήθελα να Σας αφιερώσω το έργο που από καιρό Σας έχω υποσκεθεί, ένα έργο άξιο του ονόματός Σας, της καλλιτεχνικής ψυχής Σας και του άπειρου σεβασμού που τρέφω για Σας. Δε μου έλειψε η θέληση παρά η δύναμη και για τούτο Σας παρακαλώ να αποδεχτείτε με τη συνηθισμένη Σας καλοσύνη το μικρό και ασήμαντο διήγημα που Σας προσφέρω. Εγράφτηκε, Κυρία, πριν από το βαλκανικό πόλεμο, που είταν το προοίμιο του σημερινού ολέθριου σπαραγμού της Ευρώπης και εδημοσιεύτηκε πρώτη φορά στο Νουμά ενώ διαρκούσε και εμάνιζε εκείνη η αντάρα. Είταν η τύχη του φαίνεται, το ειρηνικό διήγημά μου να προβάλλει μέσα σε τέτοιες κοσμοϊστορικές ταραχές, όταν ποτάμια αίματος βάφουν τη μητέρα γη, σα μια δειλή διαμαρτυρία ενάντια σ’ ένα τόσο άτοπο καθεστώς που για να υπάρχει χρειάζεται τον παράλογο φόνο και την ατυχία τόσων πλασμάτων. Τι σπατάλη ζωής έγινε στα χρόνια τούτα! αλλά ας ευκηθούμε κιόλας, η τωρινή θλιβερή αιματοχυσία να ‘ναι γραμμένη η τελευταία στα βιβλία της ανθρώπινης Μοίρας. Ξέρω, Ευγενικιά Κυρία, πόσο συγκινούν την τρυφερή καρδιά Σας όλες αυτές οι δυστυχίες, κ’ έχω για τούτο την ελπίδα πως θα Σας φχαριστήσει λιγάκι το ταπεινό μου διήγημα, αν όχι σαν έργο τέχνης, αλλά τουλάχιστο σαν κάτι σύμφωνο ίσως με τα φιλάνθρωπα ιδανικά Σας, τη βαθιά Σας αφοσίωση και τη λαμπρή Σας ευφυΐα που όλοι όσοι Σας ξέρουν δε μπορούν παρά να τη θαυμάζουν.

Με σεβασμό

   Δικός Σας,

       Κ.Θ.

Κέρκυρα, 15 Σεπτεμβρίου 1914.

 (Από την εισαγωγή του βιβλίου)

 

Το βιβλίο

 

Κωνσταντίνος Θεοτόκης

 

Η ΤΙΜΗ ΚΑΙ ΤΟ ΧΡΗΜΑ εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1914. Όπως όμως αναφέρει ο ίδιος ο συγγραφέας στην αφιέρωσή του στην Ειρήνη Δεντρινού «εγράφτηκε πριν από το βαλκανικό πόλεμο, που ήταν το προοίμιο του σημερινού ολέθριου σπαραγμού της Ευρώπης και εδημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στο Νουμά ενώ διαρκούσε και εμάνιζε εκείνη η αντάρα». Η χρονική περίοδος που γράφτηκε το διήγημα (νουβέλα θα λέγαμε σήμερα) συμπίπτει με την ακμή της σοσιαλιστικής δράσης του συγγραφέα. Το 1907-1909 ο Θεοτόκης παρακολουθεί μαθήματα στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου. Την εποχή αυτή η σοσιαλδημοκρατική κίνηση στη Γερμανία βρίσκεται στην κορύφωσή της. Κι ενώ στην πρώτη φάση της πεζογραφίας του ανανεώνει την ελληνική ηθογραφία με γλώσσα αδρή και λιτή (Κορφιάτικες ιστορίες), στη δεύτερη φάση, επηρεασμένος από τις σοσιαλιστικές ιδέες, προσπαθεί να δείξει ότι με το κοινωνικό σύστημα που ισχύει, το χρήμα και το συμφέρον αλλοιώνουν το χαρακτήρα των ανθρώπων και κατευθύνουν τις πράξεις τους. (Ή Τιμή και το Χρήμα, Οι σκλάβοι στα δεσμά τους). Ο ιδεολογικός αυτός προγραμματισμός δε ζημιώνει καθόλου το διήγημα, που είναι οργανωμένο δραματικά, με σκηνές ζωντανές και ανθρώπινες. Η Ειρήνη Δεντρινού σε ομιλία της με τίτλο «Ο Κωνσταντίνος Θεοτόκης σαν συγγραφέας, σαν άνθρωπος» είπε σχετικά:

«Στην Τιμή και το Χρήμα —το πρώτο κατά χρονολογική σειρά μεγάλο διήγημα του Θεοτόκη— περιγράφεται ιδιαίτερα το κερκυραϊκό προάστιο, το Μαντούκι, και γενικά η κατάσταση της Κέρκυρας στην εποχή της πρωθυπουργίας του Γ. Θεοτόκη. Αντίθετος προς το συνονόματό του, ο συγγραφέας καυτηριάζει σατιρίζοντας τα πολιτικά συστήματα της τότε εποχής, το κυρίαρχο ρουσφετολόι, την πρόοδο του συστηματικού λαθρεμπορίου στις κερκυραϊκές ακτές και την εξαχρείωση του εκλογέα. Ανάμεσα σε όλη αυτή την κίνηση πλέκεται το τρυφερό και γεμάτο ποιητική αφέλεια ειδύλλιο της Ρήνης και του Ανδρέα, που η χρηματική ανάγκη το παρακολουθεί για να το χτυπήσει θανάσιμα. Έτσι ο συγγραφέας, αφού μας αποδείξει πόσο κυρίαρχα, πόσο τυραννικά, το χρήμα επιβάλλεται και στα δυνατότερα και αγνότερα αισθήματά μας, βάζει στο στόμα της Ρήνης τον ύμνο της αγάπης, ανώτερης απ’ όλα τ’ άλλα συναισθήματα, με μια φράση λιτή, χωρίς καμιά παράχορδη, επιδειχτική κραυγή, και που λιτότερη γίνεται στο στόμα της κοπέλας του λαού: “Με τα τάλαρα δεν αγοράζεις την αγάπη”, λέει η Ρήνη του Αντρέα». («Νέα Εστία» Α’ 1927, τεύχ, 7 και 8, και: Εκδ. «Κείμενα» Η Τιμή και το Χρήμα: σ. 121).

Ο Άγγελος Τερζάκης επίσης έγραψε σχετικά τα εξής:

«Ποιος φταίει; Η ερώτηση ανεβαίνει αυθόρμητα στα χείλη του αναγνώστη σαν τελειώσει το διήγημα — κι αυτό είναι εκείνο που είχε αποζητήσει ο συγγραφέας. Την απάντηση την έχει άλλωστε δώσει ο ίδιος με το «λάιτ μοτίβ»* του έργου: “Ανάθεμά τα τα τάλαρα!”. Το λέει η Τρινκούλαινα, το λέει ο Αντρέας, —όταν βλέπει πως η ευτυχία χάθηκε πια— και τα δυο φαινομενικά αντίπαλα μέρη». Με τις κοινωνικές συνθήκες της εποχής, συνεχίζει ο Τερζάκης «σωτηρία δεν υπάρχει· οι άνθρωποι προστυχεύουν, τα ευγενικά συναισθήματα σβήνουν, τα πάντα γίνονται αντικείμενα συναλλαγής. Συμπόνια βαθιά μας απομένει, σαν κατακάθι, για όλους ανεξαίρετα τους ήρωες, αφού όλοι τους είναι θύματα και κανένας τους προσωπικά φταίχτης. Το δίπτυχο των αξιών, που εκφράζεται στον τίτλο του έργου, μένει, έτσι, γενικότερα αποφασιστικό και καλύπτει το μεγαλύτερο ποσοστό του Θεοτοκικού έργου· Τιμή-Χρήμα» (Κωνσταντίνος Θεοτόκης, Βασική Βιβλιοθήκη, Τόμ. 31, σ. 16).

(Από την εισαγωγή στο κείμενο στο βιβλίο «Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας  , Β΄ Λυκείου»)

 

Η Τιμή και το Χρήμα του Κωνσταντίνου Θεοτόκη, που πρωτοδημοσιεύτηκε σε συνέχειες στο περιοδικό Νουμάς το 1912, θεωρείται στην νεοελληνική πεζογραφία η πρώτη κοινωνική νουβέλα που ξεφεύγει από τις γνωστές ειδυλλιακές αναπαραστάσεις μιας ζωής ήρεμης, απαλλαγμένης από διλήμματα και κλυδωνισμούς μιας ζωής. Η επαρχία του Θετόκη δεν ήταν τόπος ειδυλλιακός. Ήταν μια κλειστή και καθυστερημένη κοινωνία, εγκλωβισμένη σε αδιέξοδα κοινωνικά σχήματα και παράλογες ηθικές προκαταλήψεις. Ασφυκτιούσε κάτω από το αίσθημα της ντροπής, γνώριζε καλά το συμφέρον και τη συναλλαγή, καταδυναστευόταν από το θεσμό της προίκας, το λαθρεμπόριο και το ρουσφέτι.

Η υπόθεση του έργου

 Στο Μαντούκι, ένα φτωχικό παραλιακό προάστιο της Κέρκυρας, ένας αριστοκράτης νέος, ο Αντρέας Ξης, ξεπεσμένος οικονομικά ασχολείται με το παράνομο – για την εποχή – λαθρεμπόριο ζάχαρης, προσπαθώντας να αντιμετωπίσει τα χρέη που δημιούργησε ο πατέρας του. Ένα πρωινό κυνηγημένος από την αστυνομία ζητά τη βοήθεια της φτωχής και εργατικής σιορα Επιστήμης, γυναίκας του μέθυσου Τρίνκουλου, που κυβερνάει το σπίτι, για να αποφύγει τη σύλληψη. Η φτωχή γυναίκα απαιτεί μέρος των κερδών, για να κρύψει το παράνομο εμπόρευμα και το κάνει μετά την παρότρυνση της μεγαλύτερης κόρης της, της Ρήνης. Κατά τη συνδιαλλαγή ο Αντρέας ερωτεύεται την όμορφη και άξια κόρη της και φουντώνει ανάμεσά τους ένα αγνό ειδύλλιο, ασυμβίβαστο για το κοινωνικά δεδομένα της εποχής, αφού τότε οι άνθρωποι ανήκαν σε αυστηρά διαχωρισμένες κοινωνικές τάξεις.

Η μάνα της Ρήνης (η σιόρα Επιστήμη η Τρινκούλαινα) αρνείται να δώσει τα εξακόσια τάλαρα που ζητάει ο Αντρέας ως προίκα, με αποτέλεσμα η αγάπη των δύο νέων να φαίνεται ότι θα σβήσει. Όταν ο Αντρέας μαθαίνει ότι η Ρήνη ετοιμάζεται να παντρευτεί άλλον, επιστρέφει και την πείθει να τον ακολουθήσει στο σπίτι του, κάτι που δεν προλαβαίνει να ανατρέψει η μητέρα της και που έχει ως αποτέλεσμα την απώλεια της τιμής της, καθώς το ζευγάρι ζει αστεφάνωτο. Όταν η Ρήνη μένει έγκυος και εκτεθειμένη στο στενό και συντηρητικό περιβάλλον του νησιού, ο Αντρέας ζητά ακόμη μεγαλύτερη προίκα, την οποία η σιόρα Επιστήμη δε δέχεται να δώσει. Παράλληλα ο θείος του Αντρέα, ο Σπύρος, του προξενεύει μιαν άλλη, πλούσια νύφη και αυτός φαίνεται να αμφιταλαντεύεται.

Η σιόρα Επιστήμη δέχεται την επίσκεψη του Σπύρου, ο οποίος της ζητά χίλια τάλαρα για προίκα της Ρήνης. Αυτή επιμένει ότι μπορεί να δώσει μόνο τριακόσια. Όταν ο Αντρέας μαθαίνει την απάντησή της, αποφασίζει να δουλέψει, για να ξεχρεώσει το σπίτι του, που πρόκειται να πουληθεί. Εγκαταλείπει τη Ρήνη, ταξιδεύει στα καράβια, για να κερδίσει χρήματα μέσα από παράνομες εμπορικές δραστηριότητες. Η σιόρα Επιστήμη με αποφασιστικότητα και θέληση αναζητεί τον Αντρέα στην αγορά, όπου πουλάει ψάρια. Του ζητά να συζητήσουν, επιδιώκοντας να τον πείσει να παντρευτεί τη Ρήνη και να αποκαταστήσει έτσι την υπόληψή της. Αυτός δε δέχεται και τη διώχνει. Στην απελπισία της αρπάζει ένα μαχαίρι και τον χτυπά στο μπράτσο. Καθώς τη συλλαμβάνουν οι αστυνομικοί, πετά το κλειδί του κομού όπου φυλάει τα χρήματα στον Αντρέα, λέγοντάς του να πάρει το ποσό που ζητά. «Μη μου χάσεις το σπίτι μου. Πάρ’ το κλειδί του κομού και σύρε να σου τα δώκει όλα όσα έχω ο άντρας μου· στην τράπεζα είναι βαλμένα στ’ όνομά του. Όλα, όλα· μόνο διαφέντεψέ με στο δικαστήριο. Ανάθεμά τα τα τάλαρα!»

Ο Αντρέας χαρούμενος τρέχει στην αγαπημένη του, η οποία όμως αρνείται να τον παντρευτεί πια, δηλώνοντας ότι θα ζήσει μόνη της, αυτόνομη και ανεξάρτητη, στηριζόμενη στην εργασία και τη θέλησή της. «Ω τι έκαμες!… Για λίγα χρήματα ήσουνε έτοιμος να με πουλήσεις, και χωρίς αυτά δε μ’ έπαιρνες. Πάει τώρα η αγάπη. Επέταξε το πουλί!» Αφού συνειδητοποίησε ότι η αγάπη της έγινε αντικείμενο οικονομικής συναλλαγής, αποφασίζει να μεγαλώσει μόνη της το παιδί που θα φέρει στον κόσμο, αντιμετωπίζοντας τη νέα και σκληρή πραγματικότητα. «Θα πάω σε ξένα μέρη, σε ξένον κόσμο, σ’ άλλους τόπους· θα δουλέψω για με και για να κουναρήσω το παιδί που θα γεννηθεί».

 

Η τιμή και το χρήμα στην τηλεόραση και τον κινηματογράφο

Το βιβλίο έγινε σειρά το 1980 στο κρατικό κανάλι «ΥΕΝΕΔ»:

 

Για την τιμή και το χρήμα

Τίτλος τηλεοπτικής σειράς: Για την τιμή και το χρήμα

Έτος: 1980

Τηλεοπτική Σειρά

Είδος: Δραματική

Κανάλι: ΥΕΝΕΔ

Ημέρα/ημέρες προβολής: Δευτέρα

Ημερομηνία προβολής πρώτου επεισοδίου: 6 Οκτωβρίου 1980

Ημερομηνία προβολής τελευταίου επεισοδίου: 1980

Κύκλοι επεισοδίων: 1

Αριθμός επεισοδίων: 13

Διάρκεια επεισοδίου: 30′

Έγχρωμη: Όχι

Μορφή εγγραφής ταινίας: Φιλμ

Παραγωγός: Δημήτρης Ποντίκας

Σκηνοθεσία: Δημήτρης Ποντίκας

• Γιάννης Γαζής

Συγγραφέας: Κωνσταντίνος Θεοτόκης

Σενάριο: Ελένη Παξινού

• Μαρία Παξινού

Μουσική σύνθεση: Γιάννης Ζουγανέλης

Ερμηνευτής τραγουδιού τίτλων: Ισιδώρα Σιδέρη

• Η σειρά σώζεται στο Αρχείο της ΕΡΤ.

Η σειρά δεν προβλήθηκε ποτέ σε επανάληψη.

Ηθοποιοί: Κατερίνα Αποστόλου (Ρήνη)

• Ντίνα Κώνστα(σιόρα Επιστήμη)

• Ντίνος Αυγουστίδης(Ανδρέας)

• Κίττυ Αρσένη(Αγάθια)

• Αγνή Βλάχου(Σάββαινα)

• Τρύφων Παπουτσής

• Τάκης Καρνάτσος

Το τραγούδι των τίτλων της σειράς:

https://www.youtube.com/watch?v=chstVX3bYYU&t=7s

 

                       

Η ταινία

Το 1984 η σκηνοθέτιδα Τώνια Μαρκετάκη μεταφέρςει στη μεγάλη οθόνη

τη νουβέλα «Η τιμή και το χρήμα» του Κωνσταντίνου Θεοτόκη. Η Τώνια Μαρκετάκη,  καταγράφει την καταπίεση μιας γυναίκας στις αρχές του αιώνα, ενός πλάσματος που από τις υπάρχουσες κοινωνικές συνθήκες μεταμορφώνεται σ’ ένα άβουλο αντικείμενο προς αγορά. Η εικόνα της Ρήνης, της ανύπαντρης μητέρας που έρχεται σε σύγκρουση τόσο με την ανδρική όσο και τη μητρική εξουσία στην ελληνική επαρχία, εκπροσωπεί την εικόνα της γυναίκας που διεκδικεί την ακεραιότητα της ύπαρξής της και την αυτοεκτίμησή της σε μια προσπάθεια αυτοκαθορισμού της ίδιας της ταυτότητάς της. Πρόκειται για ένα δράμα εποχής, με έντονα στοιχεία κοινωνικής κριτικής κυρίως σε σχέση με την τάξη και το φύλο.

 Η Μαρκετάκη, μένοντας πιστή στο κείμενο του συγγραφέα, αποτύπωσε έξοχα την κοινωνία της εποχής, τις αντιθέσεις των τάξεων, το πολιτικό κλίμα, και ταυτόχρονα παρουσίασε μια ομάδα πειστικότατων χαρακτήρων, χάρη και στις θαυμάσιες ερμηνείες των ηθοποιών. Εξαιρετική τόσο η μουσική (Ελένη Καραΐνδρου) όσο και το τραγούδι της ταινίας (Δήμητρα Γαλάνη) που έγινε μεγάλη εμπορική επιτυχία.

(από την ιστοσελίδα του Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης)

Η τιμή της αγάπης, που απέσπασε επτά Κρατικά Βραβεία και το Βραβείο Καλύτερης Μεσογειακής Ταινίας και καταχωρήθηκε στο International Film Guide ως μία από τις δέκα καλύτερες ελληνικές ταινίες από το 1960 και μετά, είναι μία συμπαραγωγή με το Ελληνικό Κέντρο Κινηματογράφου {από το οποίο είχε προηγουμένως απορριφθεί δύο φορές} και αποτελεί διασκευή από την ίδια τη σκηνοθέτιδα της νουβέλας Η τιμή και το χρήμα (1912) του Κωνσταντίνου Θεοτόκη (1872-1923), ενός διανοουμένου δημοτικιστή, μυημένου στη σοσιαλιστική ιδεολογία, που μέσα από τον έρωτα μιας φτωχής κοπέλας με έναν ξεπεσμένο αριστοκράτη στην Κέρκυρα των αρχών του 20^ου αιώνα παρουσιάζει και καυτηριάζει το πολιτικό και κοινωνικό σύστημα της εποχής. Η μουσική επένδυση της ταινίας, στην οποία πρωταγωνιστούν οι: Τούλα Σταθοπούλου, ΄Αννυ Λούλου και Στρατής Τσοπανέλης, έχει γίνει από την Ελένη Καραϊνδρου.

Η Μαρκετάκη,  εκτός από τη σκηνοθεσία έγραψε και το σενάριο της ταινίας. Βασιζόμενη στο έργο του Θεοτόκη εισήγαγε στο κείμενο δικής της έμπνευσης ιστορικά στοιχεία και σκηνές με σκοπό τη χρονολογική τοποθέτηση της ιστορίας. Η μέριμνά της επικεντρώθηκε στην αποτύπωση της ατμόσφαιρας και το αποτέλεσμα ήταν η μετρημένη και εξόχως δημιουργική ανάπλαση των γεγονότων και της εποχής. Αρωγοί της στην προσπάθεια αυτή στάθηκαν η γλώσσα και η εικονοποιία.

Στη γλώσσα διατηρήθηκε το χρώμα της επτανησιακής διαλέκτου, που περιελάμβανε μετάθεση συμφώνων (η τύχη τση), ή παράλειψη (οικοένεια), αλλαγή φωνηέντων (κρούψε το), ιδιωματισμούς (μεθούας) και αρκετούς ιταλισμούς (σιόρα, Κορφούς).

Στην αποτύπωση της ατμόσφαιρας λειτούργησε πολύ θετικά το γύρισμα των εξωτερικών σκηνών στο φυσικό περιβάλλον της Κέρκυρας, έτοιμο σκηνικό που αξιοποίησε η σκηνοθέτης. Σκηνές της καθημερινότητας, της σχόλης, της γιορτής, του Καρναβαλιού έχουν γυριστεί στην παλιά πόλη, στην πλατεία, στο Μαντούκι, στο εργοστάσιο, στην αγορά. Στα πλάνα το μελετημένο στήσιμο των ηθοποιών, τα γήινα χρώματα, απαλά κατά βάση με εξαίρεση το κίτρινο και το πορτοκαλί που χρησιμοποιούνται και σε πιο έντονες αποχρώσεις (πορτοκαλί φόρεμα Ρήνης, κίτρινα και πορτοκαλί μπαλόνια), η συγκρατημένη κίνηση της κάμερας, δημιουργούν ένα εξαιρετικό αποτέλεσμα όμορφων εικόνων -σε αντίθεση με την «ασχήμια» της υπόθεσης-, που μπορεί να συγκριθεί με πίνακα ζωγραφικής.

Οι σκηνές για παράδειγμα στο προαύλιο του εργοστασίου και του δειλινού στο Μαντούκι μπορούν να συγκριθούν με πίνακες του ανθρωποκεντρικού Νικηφόρου Λύτρα, ενώ οι νυχτερινές, στις οποίες εικονίζεται η θάλασσα και το καΐκι του Αντρέα, με πίνακες του θεματοκεντρικού Κωνσταντίνου Βολανάκη, διάσημων ζωγράφων της εποχής που διαδραματίζεται το έργο. Τα εσωτερικά γυρίσματα, που έχουν γίνει στα σπίτια του αριστοκράτη Υπουργού, του αστού Αντρέα και της εργάτριας Επιστήμης απεικονίζουν τις κοινωνικές τάξεις.

Από άποψη υποκριτικής το παίξιμο των ηθοποιών είναι πειστικό, οι τόνοι ήπιοι, ακόμα και οι εντάσεις. Η ωρίμανση της Ρήνης, που γίνεται βαθμιαία και την οδηγεί    στην εσωτερική επανάσταση, είναι σιωπηλή και διαγράφεται στο πρόσωπο και το βλέμμα της, στο οποίο εστιάζει ακόμα και η ίδια, όταν κοιτάζεται στον καθρέφτη, σε αναζήτηση της αυτογνωσίας της. Οι ερωτικές σκηνές αποπνέουν τρυφερότητα και ρομαντισμό, χωρίς ίχνος εκχυδαϊσμού, και θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ως «ποιητικές».

Η μουσική παρακολουθεί την εξέλιξη της υπόθεσης, ενσωματώνει το πάθος των πρωταγωνιστών και τη μελαγχολία τους και βοηθά στη δημιουργία ατμόσφαιρας.

Το αποτέλεσμα είναι να συναποτελούν όλα τα μορφολογικά στοιχεία που αναφέρθηκαν ένα έργο με άρτιο και συνεκτικό αισθητικό αποτέλεσμα.

Η τιμή της αγάπης, μια υποδειγματική διασκευή λογοτεχνικού έργου από μια προκλητική ιδιοσυγκρασία, αποτελεί την εξιστόρηση μιας  σειράς γεγονότων που διαδραματίζονται σε συγκεκριμένο χωροχρονικό πλαίσιο και σχετίζονται με μια ιστορία αγάπης μεταξύ δύο νέων διαφορετικών κοινωνικών τάξεων, εξαρτημένους από τους όρους της κοινωνικής και οικονομικής ζωής.

Εμβαθύνοντας με απλότητα σε χαρακτήρες και ανθρώπινες σχέσεις, η δημιουργός προβάλλει τη διαδικασία εξύψωσης της ανθρώπινης ύπαρξης μέσα από την υπέρβαση των ορίων της, που επιτυγχάνεται εν προκειμένω μέσω του έρωτα, ο οποίος λειτουργεί σαν πράξη απελευθέρωσης, και εξυμνεί την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, που διατηρεί την ακεραιότητά της και ξεφεύγει από το στενό πλαίσιο μιας κοινωνίας.

Ψηφιακές πηγές

https://www.politeianet.gr/books/9789605245412-theotokis-konstantinos

https://www.pi.ac.cy/pi/files/yap/anakoinoseis/logotexnia/G_C3_H_timi_kai_to_xrima.pdf

https://www.retrodb.gr/wiki/index.php/%CE%93%CE%B9%CE%B1_%CF%84%CE%B7%CE%BD_%CF%84%CE%B9%CE%BC%CE%AE_%CE%BA%CE%B1%CE%B9_%CF%84%CE%BF_%CF%87%CF%81%CE%AE%CE%BC%CE%B1

https://www.filmfestival.gr/el/movie/movie/6784

Το audiobook :

https://jukebooks.gr/audiobook/605/h_timh_kai_to_xrhma?gad_source=1&gclid=CjwKCAjwufq2BhAmEiwAnZqw8g2xW8L0sVFW1tnLUfup0A4IhR9qmeFsmv1VSh2eDCETWJPa0k8AqhoCxaoQAvD_BwE

Η ταινία της Τώνιας Μαρκετάκη:  https://www.youtube.com/watch?v=EV7dx_kMFzk